Lazuri Yoxope/Coxope
&
Laz/Lazca İsim'ler/Ad'lar
Lazca isimler hazırlanırken, Lazuri.Com'un sözlüklerden derlediği listeden yararlanılmış ve gerekli eklemeler yapılmıştır. Ayrıca konu hakkında daha detaylı bilgi edinmek için yine Lazuri.Com'da yayımlanan İsmail Buçaklişi'nin 'Lazca İsimlendirmeler Üzerine' başlıklı makalesini inceleyebilirsiniz(isim listesinin altında).
Bizimle bilgi alışverişinde bulunmak için [E-Posta] adresimiz üzerinden iletişime geçebilirsiniz.

	Yoxo/Coxo	Anlamı
	Afara	Bir kez
	Ağnoba	Yenilik
	Aliyoni	Martı
	Ansaneri	Asi
	Ardido	Birçok
	Arfara	Bir kez
	Arsima	👩 Bir sen bir ben
	Arso	Bir kısmı
	Arte	👨 Bir ışık
	Artena	👨 Bir ışık
	Artoba	Birlik
	Aşela	👩 .....
	Aşena	👩 .....
	Barva	Rüzgâr, fırtına
	Bedali	👩 İşleme, oya
	Bedi	Talih, kader
	Berva	Fırtına
	Boda	Ağ
	Butka	Yaprak
	Ceyona	👩 Aşağı olan bölge
	Cibu	👨 .....
	Cino	👨 Martı
	Civane	İskete kuşu
	Cordani	👨 .....
	Cuneli	Güneşli
	Çona	Işık
	Dadala	👩 Oyuncak, boncuk
	Dadali	👩 Gül
	Degi	Dilim
	Didi	Büyük
	Dido	Büyük
	Dina	👨 .....
	Dirvana	Gökçe güvercin
	Dobira	İyi toprak
	Ekana	👩 .....
	Elamti	Yukarı doğru kalan yer
	Elaşina	👩 Hatıra
	Elva	Yukarı çıkmak
	Empula	Bulut
	Ena	👩 Ey(ünlem)
	Esvara	Herşey
	Eşvanu	Nefes almak
	Evre	Kıble rüzgârı
	Evro	Kıble rüzgârı
	Ezmoce	Rüya
	Germa	Dağ
	Getanu	Aydınlanmak
	Geyona	👩 Aşağı olan bölge
	Gobazgu	👨 Tuzak kurmak
	Gola	Yayla
	Gonoşina	👩 Hatır
	Gubazi	👨 Lazika krallarından biri
	Gurgula	Gök gürültüsü
	Gurişe	Yürekten
	Guri	Yürek
	Guroni	Cesur
	Gyuli	👩 Gül
	Gzamşine	Yoldaş
	İklima	👩 Tutunulabilir olan
	İlimba	👩 Sevilebilir olan
	İrday	Büyüsün
	İrdas	Büyüsün
	İrden	Büyüyor
	İvi	İz
	İvri	İz
	Jurte	İki ışık, ikinci ışık
	Katsa	👨 .....
	Kiana	Dünya
	Klesti	Buğu, buhar
	Kolheti	Lazların ataları
	Kresti	Buğu, buhar
	Kusta	👨 .....
	Ladre	Olgunlaşmamış, ham
	Lamseri	Sakinleşmiş
	Lande	Akis, yansıma
	Laze	Laz
	Leba	Geç(vakit)
	Lika	👩 .....
	Limcera	Akşam vakti
	Limsa	Bitki türü, ağ
	Livadi	Bahçe
	Liva	Kar suyu
	Loresima	👩 Papatya
	Lori	İnce uzun arazi parçası
	Loti	👨 .....
	Lova	👩 Tatlı
	Lovi	Çil
	Loya	Tatlı
	Lumcera	Akşam vakti
	Majura	İkinci
	Mamandulya	Bir bitki
	Mani	Çabuk
	Mapa	👨 Kral
	Mapatule	Kuş adı
	Masuma	Üçüncü
	Mbuli	👩 Kiraz
	Mcora	Güneş
	Medi	Umut
	Medvina	Yakmak
	Mektasi	👩 İpek
	Meleni	👩 Öteki
	Meona	Peşi sıra
	Meşona	Umut
	Metaksi	👩 İpek
	Metanu	Işık tutmak
	Mira	👩 Yüz, çehre, eser
	Misa	👩 Sakin
	Mişa	👩 Kime
	Mjora	Güneş
	Mjorana	👩 Güneşçik
	Mjoranda	👩 Güneşin kız kardeşi
	Mjorandğa	Güneş günü
	Mjoraste	👩 Gün ışığı
	Mjoraşa	Güneşe
	Mjoraşe	Güneşten
	Mjoraşi	Güneşin
	Mjorate	Güneşle
	Moleni	Beriki
	Moni	👩 Boncuk
	Morçi	👩 Filiz
	Morde	👩 Büyük, ulu, bilge
	Morderi	👩 Büyümüş
	Mosa	Ağ
	Mosi	Bir bitki adı
	Mpula	Bulut
	Mula	Karaağaç
	Murgi	Yün yumağı
	Mzoğa	Deniz
	Mzuğa	Deniz
	Nadven	Yanıyor
	Nana	👩 Anne
	Natina	👩 .....
	Nena	👩 Ses,dil
	Nergi	👩 Fidan
	Nogure	İdeal,hedef
	Noseri	Akıllı
	Noseri	Akıl
	Nosoni	Akıllı
	Nosta	Lezzet
	Nostoni	Lezzet
	Noveli	İz
	Nzeli	Verimli toprak
	Obaru	Esmek
	Okro	Altın
	Olimbera	👩 Aşk, sevgi
	Ontule	Bahçe
	Opordace	Sevgili, biricik
	Orane	Meydan
	Orena	Meydan
	Orko	Altın
	Oropa	👩 Aşk
	Oroperi	👩 Sevilen sevilmiş
	Oroponi	👩 Sevilecek şey
	Oruba	Dere
	Otanu	Aydınlatmak
	Ovaponi	Olacak, olmaklık
	Oyaponi	Olacak, olmaklık
	Pagara	Büyük ateş
	Paluri	👩 Alev
	Palu	Yavan
	Pandu	👨 .....
	Parpali	👩 Kelebek
	Patuli	👩 Kar tanesi
	Patulya	👩 Kar tanesi
	Pavri	Yaprak
	Peri	👩 Renk
	Peroni	👩 Renkli
	Peruma	Fırtına deresi
	Pozi	Yaban karayemişi
	Pozoni	Bir ırmak adı
	Pukina	👩 Çiçekçik
	Pukri	👩 Çiçek
	Pukrinora	👩 Çiçek mevsimi, ilkbahar
	Pukuri	👩 Çiçek
	Pukuroni	👩 Çiçekli
	Pulera	Sis
	Puleri	Gizli
	Purki	👩 Çiçek
	Purkinora	👩 Çiçek mevsimi, ilkbahar
	Ragi	Kuş tuzağı
	Rossi	İyi
	Rova	Çil
	Ruba	Dere
	Rubamşali	👩 Deresarmaşığı
	Sifteri	👨 Atmaca kuşu
	Simadi	İşaret
	Sindoma	Sen ve ben
	Şana	👩 Şenlik, mutluluk. Annelik Tanrıçası
	Şineri	Saygın
	Şozi	Kuzey
	Şura	Koku
	Şuri	Can, nefes
	Şurimşine	Can yoldaşı
	Şurina	👩 Küçük can
	Şurite	Canlı
	Tamo	Yavaş
	Tana	👩 Işılda, parla
	Tandi	👨 .....
	Taneri	Aydınlık
	Tantu	👨 .....
	Tanuma	👩 .....
	Tanura	Aydınlık
	Tanur	Sabah yıldızı
	Tatia	👩 .....
	Tena	Işık
	Tenda	👩 Işığın kardeşi
	Teona	👩 Işıklı alan
	Timya	👩 Nadir, az bulunan
	Tisya	👩 Kurban
	Tişineri	Olgun
	Toba	Göl
	Toliçona	Göz nuru
	Toli	Göz
	Tolina	👩 Küçük göz
	Topri	👩 Bal
	Topuri	👩 Bal
	Tubi	İkiz
	Tuta	Ay
	Tutada	👩 Ay'ın kızkardeşi
	Tutana	👩 Küçük ay
	Tutanda	👩 Ay'ın kızkardeşi
	Tutaste	👩 Ay ışığı
	Tutaşa	Ay'a
	Tutaşe	Ay'dan
	Tutaşi	Ay'ın
	Uçana	👩 Karacık
	Viya	Vücut sörfü
	Volina	Serbest
	Yeli	👩 Açelya
	Yema	Öğle
	Yulva	Doğu
	Yuzini	Sığ
	Zeni	Düzlük
	Zenimosi	Bitki
	Zenişi	👩 Boncuk
	Zifona	Fırtına
	Zifozi	Fırtına
	Zuğa	Deniz
	Zuğana	👩 Küçük deniz

LAZCA İSİMLENDİRMELER ÜZERİNE
Toplumların şahıslara, bitkilere, hayvanlara yer ya da semtlere veya herhangi bir nesneye isim vermesi içinde bulunduğu kültürel muhtevaya bağlı olarak işleyen bir süreçtir. Toplumlar, herşeyden önce sahip oldukları kültürel ve dilsel özelliklere uygun olarak bu isimlendirmeleri yaparlar. İsimlendirme, bir varlığı bütün öteki varlıklardan ayıran bir sözcükle dile getirmektir (Hançerlioğlu, Felsefe Ans.). İsim verilen nesnenin özelliği, nesne ile dış dünya arasında kurulan bağlantı veya nesneye atfedilen anlam, bir kültür sisteminin ifade biçimi olan konuşma dili üzerinden kurulur. Nesne ya da öznelerin isimlendirilmesi kültür sisteminin devamı açısından son derece önemlidir.

Bir kültür sistemi içinde yapılan isimlendirmelerde en sık değişime uğrayan ve yapı içinde en ağırlıklı yere sahip olan bireylere verilen isimlerdir. Sosyal yapının temeli olan birey sürekli bu isimle anılır. Bireylere verilen adlar diğer nesne adlarıyla kıyaslanmayacak derecede değişime uğrarken, yer/semt, bitki, hayvan ve diğer nesnelerin sahip oldukları adlar sistem için dramatik bir dönüşüm olmadıkça (kültürel istila gibi) kolay kolay değişmezler.

İsimlendirmelere kaynaklık eden faktörlerden biri dinlerdir. Sistemleşmiş bütün dinler inançlarının yanı sıra kutsal saydıkları dillerini de yayarlar. Ulus-devletlerle birlikte dinle ilintili isimler yerlerini resmi dile ait kişi isimlerine bırakmaya başlamıştır. Egemen kültür kendi maddi ve manevi öğelerini kabul ettirip o kültürün bütünlüğünü bozarak tutarsız bir hale getirmeyi yani akültürasyona uğratarak asimilasyonu gerçekleştirmeyi hedefler. Bundan dolayı şahıs ve soyisimleri resmi-ulusal dille uyumlaştırılır, semt, mahalle, köy, kasaba gibi yer adları değiştirilir. Anadolu'da yer isimlerinin değiştirilmesi Osmanlı'nın son dönemlerinden itibaren yoğun ve sistematik olarak uygulanmıştır. Osmalı'da yerli-orijinal toponomilere Arapça isimler verilirken, Cumhuriyetin kurulmasından sonra ulus-devlet ideolojisi gereği öz Türkçe isimlere dönülmüştür.

Yer, semt, mahalle ve köy isimleri bireylerin isimlendirilişindeki gibi hızlı değişim göstermezler. Bu isimler genellikle çok eskilere dayanır ve kültür sistemi içinde önemli yere sahiptirler. Yerli kültürün damgasını ve gizemini taşırlar ve yerli halkın göç etmesi, tamamen kültürel istilaya uğraması gibi çok ciddi dramatik dönüşümler olmaksızın bu adlar kolay kolay değiştirilmezler. Yer isimlerinin varlığı ulusal yapılar tarafından bir engel olarak görülür. Bundan dolayı değiştirilme yoluna gidilir. Ne var ki çoğu zaman orijinal isimler halk arasında unutulmaz. Bu durum asimilasyonu gerçekleştirmek isteyenle asimilasyona maruz kalan arasındaki kırılma, çatışma noktasıdır. Neredeyse bireyden bağımsız olarak bütün kültürlerin zayıf yada güçlü direnme noktaları vardır ve asimilasyon prosesi sanıldığı kadar kolay ve kısa sürede gerçekleşmez. Bir toplumda, dilsel değişim istense dahi bunun gerçekleşmesi yüz yılları alabilmekteir.

Bireylerin isimlendirilmesinde toplumları etkileyen olaylar, ideolojik değişimler ve konjektürler de belli bir yer tutar. 1970'lerin başlarında Bülent Ecevit'ten dolayı Bülent adı ve Erkan Ocaklı'nın ünlendiği 1970'lerin Doğu Karadeniz'inde Erkan adı toplumsal değişimin önemli göstergelerindendir. Düşensel ve sosyal değişimlerin şahıs isimlerine nüfuz ettiğini gösteren iyi bir örnek de "Devrim" adıdır.

Lazcada Şahısların İsimlendirilmesi ve Soy adları
Hıristiyanlıktan Müslümanlığa geçiş ve ardından Türkiye Cumhuriyeti'yle birlikte yaşanan modernleşme süreci Lazca şahıs isimlerinin tamamen yok olmasına neden olan uzun bir tarihsel süreçtir. Günümüzde Lazlar, Lazca şahıs isimlerin olabileceğini dahi çoğunlukla unutmuş gözükmektedirler.

Lazca Soy İsimleri
Günümüzde Lazca soy isimleri genellikle bilinmekte ve halk arasında kullanılmaktadır. Bunların birçoğu Lazca, bazıları ise Arapça kökenlidir ancak telaffuz biçimleri Lazcaya uydurulmuştur. Cumhuriyet döneminde, yerleşim birimlerinin adlarının değiştirilmesinde olduğu gibi soyadı kanunu ile bu soy isimleri değiştirilmiştir. Değiştirmede, Lazca soyadlara sesdeş Türkçe soyadlar alınmıştır (Memik̆a=Memoğlu, Tilet̆alyayi=Telatar, Bak̆ape=Bakoğlu gibi). Nevar ki bu çok yaygın bir durum değildir.

Modernleşme süreci Lazlar üzerinde anlaşılması güç bir psikoloji yaratmış ve birçok insan Lazca soyadından utanır olmuştur. Bu soyadları bir aşağılama, küçümseme ifadesi olarak algılanmaya başlanmıştır. Genel eğilim haline gelen eski ve eskiyle ilgili olandan biran önce kurtulma, bu alana da siyaret ederek akraba gruplarının peşi sıra soyadlarını değiştirmelerine neden olmuş, Lazca kabile adları yerini sonradan edinilmiş Türkçe soyadlara terketmiştir.

Geniş bir araştırma yaypılmamış olmakla birlikte bugün çok sayıda Lazca soyad bilinmektedir. Aşağıda bazı Lazca soyadlar verilmiştir.


Ʒingini (Atina/Pazar)
Cilit̆i ( “ )
K̆amberi ( “ )
Şaigi ( “ )
Babali ( “ )
Timoʒ̆uk̆a ( “ )
K̆ust̆a ( “ )
K̆amişi ( “ )
Larozuri ( “ )
Parpali ( “ )
Xaili ( “ )
K̆avazi ( “ )
Yapazi ( “ )
Boçi ( “ )
K̆araxaili ( “ )
Beşli ( “ )
Koʒani ( “ )
Bak̆ape ( “ )
Fat̆ula ( “ )
K̆vari ( “ )
Nʒaxi ( “ )
K̆aʒ̆ap̆ina ( “ )
Batza ( “ )
T̆uma ( “ )
K̆umik̆a ( “ )
Memik̆a ( “ )
K̆axani ( “ )
K̆ask̆at̆ina ( “ )
Ç̆et̆e (Furt̆una vadisi)
P̆izma ( “ )
Ment̆i (Arkabi)
Arʒa ( “ )
Tantu
T̆osma ( “ )
Qia ( “ )
Eyizi
Şeret̆i
Pirpili
Akat̆ina
Boduri
Murguli
oxori ç̆veri
Tibuk̆i
Puğneşi
Poʒuk̆aşi
Ʒ̆uğuzikina
Xort̆ulome
Yaneşi
Çeçeşi
Emcişi
Kutanisa
Cevreği
Pinişa
Mskuli
Orʒ̆a
Çit̆razi
K̆armani
Boç̆eleva
Zap̆ala
Ʒ̆at̆uri
Xomenç̆a
K̆omboşi
Keket̆i
Ç̆eri
Xort̆oloşi
Xuk̆ani

Birçok yer, mahalle, köy, semt, dere/ırmak isimleri aynı zamanda Lazca şahıs isimlerini işaret etmektedir.

Şahıs isimlerinin Lazcaya göre değişimi
Müslümanlıkla birlikte edinilen ve çoğunlukla Arapça kökene dayanan kişi isimleri Lazcanın fonetik yapısına uygun olmadığından kullanımda Lazcanın fonetiğine göre biçimlenmekte ve bir takım ses değişimlerine uğramaktadır. Genellikle isimler kısaltılmakta, önüne " e ”, “ ç̆e ", sonuna ise " ʒ̆a ”, “ na " gibi ekler konmaktadır.

Mustafa > Must̆afa > Must̆afa-na
Mustafa > E Must̆afa > Emu
Mustafa > Ç̆e Must̆afa > Ç̆emu > Ç̆e-mu-na

Emu > E-mu-na/ E-mu-ʒ̆a
Emu > Ç̆e-mu > Ç̆emu-na

İsmail > İsmail-i > İsmaili-na
İsmail > İsma > İsma-na/ İsma-ʒa
İsmail > İsma > Ç̆he isma > Ç̆isma

Hasan > Xasan-i > Xasani-na
Hasan > Xasa > Xasa-na / Xasa-ʒa

İbrahim > İbraim-i > İbraimi-na/ ibraimi-ʒa
İbrahim > İba > İba-ʒ̆a/ İba-na

Cemil > Cemil-i > Cemili-na
Sefer > Sefer-i > Seferi-na

Mehmet Ali > Memethali > Memethali-na > Meme> Meme-na/ Meme-ʒ̆a
Meme > E Meme > Eme > Eme-na/ Emeʒ̆a

Emine > Emine-na/ Emine-ʒa
Ayşe > Ayşe-na > Ayşe-ʒa
Zeliha > Zelixe > Zelixe-na/ Zelixe-ʒa
Zelixe > E ze > Eze-na/ Eze-ʒa
Hatice > Xat̆ice > Xat̆ice-na
Xat̆ice > E xa > Exa-na/ E-xa-ʒa

Lazcada "Elarçama/ zegni" adı verilen ve o kişinin herhangi bir özelliğini anlatan takma isim ya da “lakap”ların kullanılması yaygındır.

Toli Kçet̆uri Gözü açık renkli ise
K̆op̆a Alnında çıkıntı fazla ise
K̆ump̆uri Bedeninde bir ur varsa
Toli madi göz rengine göre

Yer, semt vs.' nin isimlendirilmesinde şahıs adları da önemli bir yer tutar. Bundan yola çıkarak otantik bir çok Laz şahıs adına ulaşmak mümkündür. Lazca bir çok aile ismi aynı zamanda şahıs adlarıdır.

Eçe zeni
Eme ona
Arana-şi
Veziri dixa... gibi

Evli kadınlar geldikleri ailele isimlerinin sonuna "~ 'ın kızı" anlamında "pxe" soneki kullanılarak çağrılır.

Bak̆a-pxe Bak̆a'nın kızı
Murut̆i-pxe Murut̆i'nin kızı
Avci-pxe Avcı'nın kızı
Ʒingini-pxe Ʒingini'nin kızı

Ya da, kadınlar bire bir doğduğu yerin/ köyün adı ile çağrılır. İnsanların doğdukları yerin adıyla anılması aynı yerleşim biriminde yaşayanlarda daha çok kadınlar için kullanılır. Ancak, dışarda genel olarak kadın ya da erkekler doğdukları yerin adıyla çağrılırlar.


T̆alvat-uri T̆alvati'den olan/ T̆alvati'li
Msulet-uri Msuleti'den olan/ Msuleti'li
Noxlams-uri Noxlamsu'dan olan/ Noxlamsu'lu
Lom-uri Lome'den olan/ Lome'li
Ç̆anpet-uri Ç̆ampeti'den olan/ Ç̆anpeti'li
Piʒxal-uri Piʒxala'dan olan/ Piʒxala'lı
Azlağ-uri Azlağa'dan olan/ Azlağa'lı
P̆ap̆ilat-uri P̆ap̆ilati'den olan/ P̆ap̆ilat'lı


Ayrıca evdeki gelin yaşı ya da kaçıncı gelin olduğunabakılarak da anılabilmektedir.

Morderi nusa (Evin) Büyük gelin
Ʒulu nusa (Evin) Küçük gelin

Bu aynı zamanda genel bir isimlendirme biçimidir. Erkek ya da kadınların nereli olduklarını anlatmak de kullanılır.

Atinuri Atınalı/ Pazarlı
Art̆aşenuri Art̆aşenli/ Ardeşenli
Viʒ̆uri Viʒ̆eli/ Fındıklılı
Arkaburi Arkabili/ Arhavili
Xopuri Xopalı/ Hopalı
Sarp̆uri Sarp̆i köyünden

Kadınları çağırmada "Be" ve "Kale" takıları isimlerin önüne konarak kullanılır. Ardeşen ve Çamlıhemşin'de “be”, Viʒ̆e (Fındıklı ve doğusunda “kale” ekleri daha çok yaygın kullanıma sahiptir.

Ayşe Be Ayşe
Xatice Be Xat̆ice
Durye Be Durye

Fatma > E Fat̆ma > E-fa > Be-efa > Befa
Nana > Be nana > Bena

Kale Emine
Kale Ayteni
Kale k̆ulani/ Kale bozo (kızları çağırmak için)

Erkeklerin çağrılmasında isimlerden önce "Ç̆e" çağırma ünlemi kullanılır. “e” genel olarak her iki cinsteki insanlar için isimlerin önüne gelen bir çağırma ünlemi işlevi görür.

Ç̆e Muradi
Ç̆e Osmani
Ç̆e Amedi
Ç̆e Xasani
Ç̆e biç̆i

E Emine
E Ayteni
E Çona/ Kyona
E Bere-çkimi
E opodrace-şk̆imi
E Çona do Mjora-çkimi... gibi

“ç̆e” ya do “ç̆o” tek başına bir çağırma ünlemi olarak da kullanılır.

Ç̆e!... Hey!...
Ç̆o!... Hey!..

Lazcada şahıs isimleri
Bugün bilinen Lazca isimlerin sayısı az olmakla birlikte Lazcanın bugünkü yapısına dayanarak yeni şahıs isimleri üretmek mümkündür. 1990'lardan sonra bu yönde arayışların olduğu ve yeni Lazca isimlerin türetildiği görülmektedir. Bu yolla çok sayıda Laz aile çocuklarına Lazca isimler vermiştir. Lazcanın kelime hazinesi şahıs isimlerinin üretilmesine olanak sağlayacak zenginliğe ve potansiyele sahiptir. Aşağıda son yıllarda üretilen ve bir kısmı resmileşen bazıları ise resmileşmese de aile içinde kullanılan Lazca isimler verilmiştir. Bu isimlerin kız ya da erkek adı olarak kullanılması tercihtir.

Şana
Teona
Arsima
Tanura
Seta
İsina
Pavri
Butka
Dadali
Mapatule
Morde
İrde
İklima
İlimba
Ovaponi
Oyaponi
Oropa
Oroperi
Oroponi
Mjora
Mjorana
Jova
Jora
Moni
Mosi
Çineri
Tenda
Tutada
Mjoranda
Şineri
Zenişi
Zuğa
Zuğana
Tuta
Tutana
Nana
Nena
Şuri
loya
Şurina
Toli
Tolina
Pukuri
Pukina
Pukuroni
Pavri
Tena
Tana
Nosta
Sindoma
Molivori
Molivorya
Mamandulya
Aşela
Aşena


İsmail Bucaklişi
Kaynak: Evrensel Kültür Dergisi