1

fonemler ve alfabe

1.     Fonemler ve Alfabe (Fonemepe do Alboni)

1.1.  Alfabe (Alboni)

Bir dildeki fonem sayısı alfabesindeki harf sayısı ile aynı olmayabilir. Türkiye sınırları içinde konuşulan Lazca diyalektlerinde toplam 38 fonem bulunmaktadır. ʒ̆itaşi alfabesindeki harf sayısı 34; Dumézil transkripsiyonundaki harf sayısı 36; Lazoğlu alfabesindeki harf sayısı 35'tir.

1.1.1.  Ʒ̆itaşi alfabesi/ (ʒ̆itaşişi Alboni)

Tablo 1: Ʒ̆itaşi Alfabesi/ (Ʒ̆itaşişi alboni)

‑

Ʒ̆itaşi alfabesinde /q/ fonemini gösteren harf bulunmamaktadır.

Laz alfabesi oluşturma çabaları 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar geriye gitmektedir. 1929 yılında Sohum'da yayımlanan “Mç̆ita Murunʒxi”[1] adlı Lazca dergide Latin harflerine dayalı bir Laz alfabesi kullanılmıştır. Bu dergide sorumlu redaktör olarak İskender ʒ̆itaşi'nin adı geçmektedir.

1935'de, Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Sohum kentinde, yine Ʒ̆itaşi İskenderi tarafından okula yeni başlayanlar için “Alboni” adını taşıyan Lazca alfabe kitabı yayınlanmıştır. Tablo 1'de Alboni'de yer alan ʒ̆itaşi alfabesi gösterilmiştir.

1.1.2.  Dumézil transkripsiyonu/ (Dumézilişi transk̆ripsiyoni)[2]

Tablo 2: Dumézil transkripsiyonu

Dumézil, transkripsiyon için büyük harf kullanmamıştır.

1.1.3.  Lazoğlu alfabesi/ (Lazoğlişi alboni)

Tablo 3: Lazoğlu alfabesi/

1984 yılında, Almanya'da, Latin alfabesini kullanarak Fransız dilbilimci George Dumézil'in Lazca yazım derlemelerinde kullandığı transkripsiyon sistemine dayalı bir Laz alfabesi hazırlanmıştır[3]. Lazoğlu alfabesi olarak bilinen bu alfabe Lazlar arasında önemli oranda benimsenmiştir.

1.2.  Bu çalışmada kullanılan alfabe sırası

Bu çalışmada Lazoğlu alfabesine dayalı bir alfabe kullanılmıştır.

1.2.1.  Alfabe sırası: “q” ve “x” harflerinin değişiminin nedeni

Bütün dünyada latin harflerine dayalı alfabelerde “q” harfinin yeri “p” ile “r” arasında, “x” harfi ise “v” ile “y” arasındadır. Aksi taktirde sözlükte sözcük arama ve bilgisayarda sıralama yaparken ciddi karışıklık meydana gelmektedir. Bundan dolayı böyle bir yer değişikliği uygun görülmüştür.

Tablo 4: Bu çalışmada kullanılan alfabe

1.2.2.      “Z̆ → Z̆”

“Z̆” harfinin biçimini “z̆” şeklinde yazdık. Şapkalı olan harfler, yani “ç̆, k̆, p̆, t̆, ʒ̆” hepsi fırlatmalı konsonlardır. Ancak “ z̆ ” bunlardan değildir. Bu yüzden böyle bir değişiklik uygun görülmüştür.

Daha detaylı Lazca fonetiği ve fonolojisi için bkz. 47.

1.3.  Bazı fonemlerin[4] özellikleri

1.3.1.  /h/

Hopa (Xopa) ve Borçka-İçkale (Çxala) diyalektlerinde bu fonem “ho (evet)” kelimesi gibi bazı ünlemler ve “ho-” eki (“ko-” ekinin değişkeni) dışında ancak başka dillerden girmiş bazı kelimelerde bulunmaktadır.

1.3.2.  /j/

Bazı yörelerde “j” ile “c” arasında ayrım yapılmamaktadır.

1.3.3.  /q/

Bu fonem sadece Hopa (Xopa) ve Borçka-İçkale (Çxala) diyalektlerinde bulunmaktadır. Diğer yörelerde ya “k̆”ye dönüşmüş ya da tamamen kaybolmuştur.

1.3.4.      /r/

Kelime ortasında ve sonunda bulunan /r/ foneminin telaffuzu yöreye ve kişiye göre değişebilmektedir. Bazen “y”ye dönüşür, bazen de tamamen kaybolur.

1.3.5.  /z̆/

“z̆” bazı yerlerde “z” gibi telaffuz edilip ayrı bir fonem oluşturmamaktadır.

1.3.6.  Sesli /m/ ile sessiz /m/ :

Halk dilinde, konson[5] fonemlerine “sessiz” ya da “ünsüz” denilir. Ama Dilbilimde “ses” terimi, İngilizce “voice” ve Fransızca “voix” terimlerinin karşılığı olarak kullanılıp ancak ses tellerinin titreşimi ile meydana gelen hava dalgalarını ifade eder. Dolayısiyle “sesli” terimi ses tellerinin titreşimi ile telaffuz edilen fonemleri, “sessiz” terimi ise ses tellerinin titreşimi olmaksızın telaffuz edilenleri ifade eder.

Bu tanıma göre, “mmmmm” telaffuz ederken ses tellerinin titreşiminden dolayı sesli bir konsonu oluşturmuş oluruz. Şimdi “sssss” yapın. Ses tellerinizde bir titreşim oldu mu, olmadı mı ? Olmadıysa sessiz bir konson çıkarmış olduk.

Lazcada “m” harfi ile yazılan fonem ya sesli ya da sessiz olarak telaffuz edilir.

1.5.8.      /v/

1.5.8.1.    Lazcada “w” harfi ile yazılabilen bir değişken vardır. İki dudak arasında telaffuz edilir.

Ancak, aynı kelimelerde [w] yerine [v] telaffuz eden Lazlar da vardır. Her iki halde de anlam değişikliği olmaz. Dolayısiyle Laz alfabesine bu “w” harfinin eklenmesi gerekmemektedir.

1.5.8.2. [f]

Bazı kelimeler için “v” ya da “w” yerine “f” harfi de kullanılabilmektedir.[7]

Önceki maddede “w” harfinin Laz alfabesinde gerekmediğini açıkladık. Ancak “f” harfinin durumu “w” ile aynı değildir. Çünkü, ayrıca /f/ kendi başına da bir fonemdir.

Bundan dolayı, “ k̆”, “ k ”, “ ş ”, “ s ” gibi sessiz konson arkasında “ v ” yerine “ f ” yazmak istiyorsanız öyle de yazabilirsiniz.

1.5.9.  Fırlatmalı konsonlar/ (Gamast̆veri üpnsonepe)

Laz alfabesinde “p̆, t̆, ʒ̆, ç̆, k,̆ q” harfleri ile yazılan fonemler “fırlatmalı konsonları” simgeler.

Örnek(Evuli)

1.5.10.  İkişer harf ile yazılan fonemler

1.5.10.1. /gy/ fonemi/

/ gy/ fonemi, Fındıklı (Viʒ̆e), Arhavi (Arkabi), Hopa (Xopa) ve Borçka-İçkale (Çxala) diyalektlerinde bulunmaktadır. Batı diyalektlerinde /c/ fonemi, Doğu diyalektlerindeki /c/ ve /gy/ fonemlerini karşılamaktadır.

/gy/, gördüğünüz gibi iki harf ile yazılan tek bir fonemdir. “gyu” hecesi “gü” biçiminde yazılamaz. Çünkü telaffuzu farklıdır. Bundan emin olmak için “gyuuuuuli” ve “güüüüüli” şeklinde uzatarak telaffuz ediniz.

/ky/ şeklinde iki harf ile yazılan başka bir fonem daha vardır. Fındıklılı (Viʒ̆uri), Arhavili (Arkaburi), Hopalı (Xopuri) ya da Borçkalı (Çxaluri) Laz iseniz kendiniz bulmaya çalışınız, “kyona”, “kyume” gibi...

/k̆y/ şeklinde iki harf ile yazılan bir fonem var mıdır ? Kendiniz bulmaya çalışınız, “mk̆yapu (çakal)” gibi.